Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach
G ó r n o ś l ą s k i e   T o w a r z y s t w o   L i t e r a c k i e   w   Katowicach

Krytyka literacka



Jan Dobry nauczycielem Opolan

Książę Jan Dobry, Urszula Zajączkowska

W Opolu, przy niegdyś głównej siedzibie Uniwersytetu Opolskiego, stoi posąg Jana Dobrego. Książę, żyjący w XV wieku, był ostatnim Piastem panującym w Opolu i Raciborzu. W dziejach księstwa opolskiego zapisał się jako jeden z najwybitniejszych władców. Jego historię, nieco zapomnianą, postanowił odkurzyć Karol Cebula – mecenas kultury i wydawca, który zainspirował powstanie książki pt. Książę Jan Dobry. Ostatni Piast na Opolu i Raciborzu (Wyd. Silesiana, Strzelce Opolskie 2014), napisanej przez Urszulę Zajączkowską – dyrektor Muzeum Śląska Opolskiego.

Autorka uporządkowała wiedzę o zasłużonym dla Opolan księciu. Przypomniała jego charakterystyczne rysy biograficzne. Przede wszystkim gospodarność, ogromne zasługi dla regionu i ludzi tu mieszkających, którzy w oczach księcia byli wartościowymi pracownikami – nie zaś siłą roboczą do wyzysku. Jan Dobry jako bankier i konstytucjonalista stronił od wojen – zamiast tego z pasją powiększał swoje włości poprzez wykup ziem lub zawieranie umów o przeżycie (spisywanych z władcami w podeszłym wieku, niemającymi potomków). Tym sposobem książę Jan wszedł w posiadanie m.in. Prudnika, Gliwic, Niemodlina, ziemi raciborskiej czy bytomskiej. Budował księstwo silne i zasobne głównie dzięki przemyślanej polityce gospodarczej. Jak zaznaczyła autorka książki: „książę czerpał zyski z udzielania pożyczek, dbając jednocześnie o możliwość odzyskania długu. Jego dłużnikami byli książęta i monarchowie”. Bogacił się też dzięki rozwojowi handlu, rolnictwa i hodowli.

Interesującym wątkiem w biografii Jana Dobrego jest jego powiązanie z górnictwem – zwłaszcza udane próby nakłaniania mężczyzn do osiadania w księstwie bytomskim i podejmowania pracy w kopalniach. Książę wydał pierwszą ordynację górniczą na Śląsku tzw. Ordunek Gorny, przetłumaczony dla miejscowych gwarków z języka niemieckiego na polski. Była to swoista ustawa, regulująca warunki dziennej pracy i płacy górników. Jan Dobry powołał też pierwszy urząd (sąd) górniczy, mający za zadanie m.in. rozstrzygać wszelkie spory między pracownikami.

Zdaje się jednak, że najwięcej dokonał książę, spisując tzw. Przywilej Hanuszowy, rodzaj konstytucji księstwa opolsko-raciborskiego, które ówcześnie podlegało koronie czeskiej. W dokumencie władca podkreślał jedność księstwa, przyznając mu wspólny herb z wizerunkiem złotego orła w koronie na niebieskim tle. Po śmierci Jana Dobrego panowaniem w obu regionach miał zająć się sejmik, zwoływany przez króla Czech lub nominowanego przez tegoż monarchę namiestnika. Na jego ręce mieszkańcy mogli składać pisemne skargi i oczekiwać w określonym czasie odpowiedzi. Wiele dobrodziejstw książę zapisał chłopom – najliczniejszemu, lecz najmniej uprzywilejowanemu dotąd stanowi społecznemu. Zapewnił im prawo nabywania ziemi i posiadania jej, pozwalał składać skargi na dziedzica i domagać się zadośćuczynienia za krzywdy, chłopskich synów uprawnił do nauki rzemiosła, sieroty – do opieki ze strony dziedzica. W ówczesnej rzeczywistości postępowe myślenie Jana Dobrego znacząco odbiegało od standardów epoki. Krwawo tłumione bunty chłopów w innych miejscach Europy przysparzały im tam uciemiężenia. Natomiast akt nadania chłopom przywilejów (zamiast powszechnych restrykcji) tylko potwierdził niezwykle postępowy humanistyczny stosunek Jana Dobrego do świata.

Publikacja Książę Jan Dobry. Ostatni Piast na Opolu i Raciborzu powstała głównie z myślą o młodych Opolanach. Nakład w całości sfinansował Karol Cebula, a egzemplarze książki we wrześniu trafiły do każdej biblioteki szkolnej na Opolszczyźnie – zarówno szkół podstawowych, gimnazjalnych, jak i średnich. Popularyzatorzy biografii opolskiego księcia trwają w nadziei, że znajomość lokalnej historii wśród młodzieży nie zaniknie i że zasłużone w niej postaci staną się drogowskazami dla następnych pokoleń. Wszak od Cycerona wiadomo… Historia magistra vitae est. Czy młodzież zechce uczyć się od Jana Dobrego?

autor: Justyna Kubik

Pozostałe wpisy

Biblioteka "Guliwer" (2016-12-30 / Małgorzata Wójcik-Dudek)
W gościnie u człowieka (2016-12-30 / Ryszard Bednarczyk)
Czucie, wiara i szkiełko – o kondycji współczesnej (2016-11-28 / Ewa Wylężek)
Z kulturą po literackich ścieżkach (2016-11-24 / Katarzyna Kuroczka)
Niobe. Śląska krzywda wykrzyczana (2016-11-12 / Grzegorz Sztoler)
Szeptem (2016-11-12 / Marek Rapnicki)
Naprawdę ważne zdjęcia (2016-11-06 / Paweł Lekszycki)
O geniuszu miejsca w śląskiej literaturze (2016-11-06 / Ryszard Bednarczyk)
Niewykorzystany demon przypadku (2016-10-27 / Katarzyna Kuroczka )
Jedynie skóra pachnie poezją (2016-10-27 / Ryszard Bednarczyk)
Wredny łobrozek, czyli egzystencjalny bigos (2016-10-18 / Katarzyna Kuroczka )
Grudzień Genowefy (2016-09-29 / Ewa Olejarz)
Wszystko się kręci wokół patyczka (2016-08-30 / Ryszard Bednarczyk)
Samotna walka Szczepańskiego (2016-08-29 / Katarzyna Kuroczka )
Mała zagłada (2016-08-03 / Ewa Wylężek)
Kręgi na wodzie (2016-07-28 / Irmina Kosmala)
Gorzkie studium psychologiczne i socjologiczne (2016-07-28 / Katarzyna Kuroczka)
To byli nasi dziadkowie (2016-07-27 / Grzegorz Sztoler)
U źródeł wrażliwości (2016-07-09 / Miłosz Piotrowiak)
Przypadek Pawła G. (2016-07-03 / Monika Witczak)
Wypisz, wymaluj – „Podsłuchy i podglądy” Jerzego J (2016-07-03 / Ewa Wylężek)
„To tylko poezja” (2016-06-12 / Katarzyna Niesporek)
Portret wielokrotny (2016-05-17 / Maria Dębicz)
Uważne czytanie (2016-05-10 / Ewa Bartos)
Być u siebie, to być sobą (2016-05-06 / Katarzyna Kuroczka (Bereta))
Uśmierceni przez Twardocha (2016-03-28 / Katarzyna Bereta)
Krzyk i cisza (2016-03-11 / Katarzyna Niesporek)
Kto straszy w prozie Guzego (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Detektyw po przejściach (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Traktat o grze w świat (2016-02-20 / Katarzyna Bereta)
"Duchy wojny" po raz piąty (2016-02-16 / Jacek Lyszczyna)
Koronkowa książeczka (2016-02-16 / Bogdan Widera)
'biernik Bogdana Prejsa (2016-02-15 / Roma Jegor)
Lament nad śmiercią hiszpańskiego toreadora (2016-02-15 / Jacek Lyszczyna)
O kulturowym przymusie (2016-02-09 / Katarzyna Bereta)
Szaleństwo i metoda (2016-02-09 / Ewa Wylężek)
Doświadczając bliskości (2015-12-18 / Katarzyna Niesporek)
Doświadczając pewności (2015-11-18 / Katarzyna Niesporek)
Teatr w sieci (2015-10-31 / Maria Sztuka)
Pamięć i wyobraźnia (2015-09-27 / Katarzyna Niesporek)
O poszukiwaniu siebie (2015-09-27 / Katarzyna Bereta)
Wszystkie beboki Stalinogrodu (2015-08-08 / Katarzyna Bereta)
Edessy (2015-07-28 / Katarzyna Niesporek)
Erotyczne przygody pewnego świra (2015-07-24 / Ryszard Bednarczyk)
Trzej neurotycy i pies (2015-07-16 / Ryszard Bednarczyk)
O cierpieniu i wierze w sześciu językach (2015-07-02 / Ryszard Bednarczyk)
Z duszą na uwięzi (2015-06-15 / Ryszard Bednarczyk)
Czas jak zamarznięta rzeka (2015-05-13 / Ryszard Bednarczyk)
Wiersze i obrazy (2015-01-17 / Katarzyna Niesporek)
Zbiór minitraktatów i testament gorzkich prawd (2015-01-04 / Katarzyna Bereta)
O "Drugim końcu wszystkiego" Brzoski (2014-11-10 / Ewa Wylężek)
Czy mężczyźnie przystoi płakać? (2014-10-27 / Ewa Wylężek)
Przez wielką wodę. O narracji traumy (2014-09-21 / Ewa Wylężek)
O "Dialogach śląskich" Górdziałka (2014-08-25 / Marek Mikołajec)
Z kroniki rodzinnej – Dom trzech pokoleń (2014-08-19 / Ewa Wylężek)
Światło ze Śląska (2014-08-16 / Ewa Wylężek)