niedziela / 22 października 2017 Gtl Członkowie Miesięcznik "Śląsk" Partnerzy Kontakt
Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach
G ó r n o ś l ą s k i e   T o w a r z y s t w o   L i t e r a c k i e   w   Katowicach

Krytyka literacka



Z kulturą po literackich ścieżkach

P. Majerski, Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie

Książka Pawła Majerskiego Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie. Szkice o dwudziestowiecznej kulturze literackiej regionów dołącza do dość bogatej już biblioteki publikacji poświęconych rozmaitym próbom opisu, odczytania, czasami zrekonstruowania obrazu literatury powstającej we wskazanych krainach czy dzielnicach, jakby wyrazili się historycy. Jest to bibliografia niezwykle zróżnicowana pod względem objętości prac i ich charakteru – od naukowego po publicystyczny i antologiczny, cezur wybranych przez autorów, przyjętych metod badawczych, czasami nawet wyznaczająca sobie zupełnie odmienne granice geograficzne czy historyczne, choć nadal posługująca się tymi samymi określeniami – Górnego Śląska i/lub Zagłębia Dąbrowskiego.

Paweł Majerski pisze ze świadomością istnienia tego bogatego dorobku, odwołując się często do niego, ale, co najistotniejsze, nie towarzyszy mu w tych odniesieniach postawa wiedzącego lepiej czy piszącego po raz pierwszy w historii najbardziej kompetentne opracowanie. Badacz jest świadomy zagrożeń, które towarzyszyły poprzednikom i które czyhają także na niego, ale nade wszystko wie, że nie ogarnie całości, a jedynie wyznaczy punkty orientacyjne na mapie, „(…) podążając nie tylko głównymi traktami, ale też zarośniętymi ścieżkami (…) »trudnej« literatury współczesnej” (s. 8). Dzięki tej optyce książka Majerskiego nie ciąży w stronę i tak nieosiągalnego wszystkoizmu, ale też nie pozostawia czytelnika z uczuciem niedosytu i listą spraw pominiętych, a niezwykle ważnych.

To, co autor wybrał z ogromu materiału badawczego, układa się w logiczną i spójną całość, która broni samą siebie przed ewentualnymi zarzutami apologizujących swoje racje. I nie sposób też powiedzieć, że Majerski poprzez swój subiektywny wybór treści napisał własną „historię literatury Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego w XX wieku”, bo nawet przez chwilę odbiorca nie wyczuwa podobnej intencji u piszącego. Trzeba zatem podkreślić, że jest to wielka wartość dodana tej pozycji – brak jakichkolwiek pretensji autora do uznania jego opracowania za kanoniczne. Majerski zabiera po prostu czytelnika na spacer po mniej lub bardziej zarośniętych literackich ścieżkach obu regionów. Równocześnie nie jest to niedzielna przechadzka, ale długa i wymagająca wędrówka, podczas której cicerone każe zaglądać, może czasami za krótko, na każde podwórko i w każdy krzak.

Dość powiedzieć, że podczas tej marszruty napotykamy wśród pisarzy, poetów, krytyków tak różnorodne nazwiska, jak: Lech Piwowar, Stanisław Wygodzki, Wacław Stacherski, Stanisław Krawczyk, Grzegorz Słobodnik, Jarosław Mikołajewski, Artur Szlosarek, Maciej Melecki, Krzysztof Siwczyk, Paweł Lekszycki, Wojciech Brzoska, Bartłomiej Majzel, Jan Pierzchała, Andrzej Niemojewski, Artur Gruszecki, Gabriela Zapolska, Stefan Żeromski, Juliusz Kaden-Bandrowski, Edward Kudelski, Monika Warneńska, Leon Kruczkowski, Władysław Broniewski, Konstanty Ćwierk, Władysław Sebyła, Stanisław Ciesielczuk, Emil Zegadłowicz, Chaim Chefer (Fajner), Tadeusz Urgacz, Kazimierz Ratoń, Krzysztof Torbus, Włodzimierz Dulemba, Jacek Cygan, Jerzy Lucjan Woźniak, Jacek Durski, Marian Kisiel, Piotr Wilczek, Sławomir Matusz, Zbigniew J. Derda, Krystian Gałuszka, Grzegorz Sikora, Jerzy Suchanek, Marta Fox, Tadeusz Sławek, Andrzej Szuba, Paweł Barański, Włodzimierz Wójcik, Jan Paweł Krasnodębski, Feliks Netz, Tadeusz Kijonka, Cezary K. Kęder, Włodzimierz Paźniewski, Zdzisław Hierowski i wielu, wielu innych, których tutaj nie wymieniłam.

Dominuje zdecydowanie narracja poświęcona poezji, ale Majerski sięga również po utwory prozatorskie, a także zatrzymuje się nad krytyką literacką w wybranych regionach oraz nad dorobkiem niektórych naukowców. Wśród tych ostatnich szczególną atencją darzy Włodzimierza Wójcika, któremu poświęcił osobny rozdział, choć uważny czytelnik odnajdzie też odniesienia do Jerzego Paszka, Krzysztofa Kłosińskiego czy Mariana Kisiela. Ponadto wspomniani są: Krystyna Heska-Kwaśniewicz, Anna Węgrzyniakowa, Elżbieta Dutka, Krystyna Kłosińska, Irena Socha, Elżbieta Gondek i inni. Dobór nazwisk zarówno poetów, jak i krytyków i badaczy literatury pokazuje, jak różnorodną bibliografię musiał rozpoznać autor, ale także stanowi dowód jego otwartości na mnogość i zróżnicowanie stanowisk, ta zaś wynika, w moim odczuciu, z wysokiej kultury naukowej piszącego. Wszakże winni reprezentować ją wszyscy badacze, jednak jest ona już niestety wyłącznie domeną swoistych „ostańców”, dla których uprawianie nauki nadal jest równoznaczne z tworzeniem kultury, a nie z prowadzeniem buchalterii lub udziałem w lokalnych wojenkach.

Podtytuł książki Majerskiego Szkice o dwudziestowiecznej kulturze literackiej regionów odczytuję przeto w dwojaki sposób. Po pierwsze, wnikliwa lektura pozwala dostrzec, że wybrani twórcy, głównie poeci reprezentujący doprawdy przeróżne szkoły poetyckie, osadzeni zostali w szerokim kontekście historycznoliterackim i kulturowym, dzięki czemu widać, że ich dorobek nie jest jakąś „regionalną wyspą”, ale dobrze zrasta się z „kontynentem” szeroko rozumianej ogólnonarodowej kultury literackiej. Po drugie, sam badacz, choć ma świadomość, że pochyla się nad zróżnicowanym poziomem warsztatowym (owa nierówność ujawnia się nie tylko przy zestawieniu poszczególnych nazwisk, ale często także przy porównaniu tomików tych samych twórców), choć nie stroni od sądów wartościujących, to jednak daleki jest od potępiania kogokolwiek. Widzę w tym znowuż wysoki poziom kultury, tym razem czytelniczej, o którą pośrednio autor wnioskuje swoją narracją starającą się objąć uwagą wszystko, co napotyka podczas wspomnianego już spaceru.

Jedyny zarzut, jaki uczyniłabym przewodnikowi tej literackiej wycieczki, jest taki, że czasami zbyt krótko zatrzymuje wzrok czytelnika na jakimś zjawisku, jakby niepotrzebnie śpieszył się do kolejnej alejki. Może następnym razem mniej, a dogłębniej? Wszak wszystkiego i tak nie obejmiemy. Z drugiej strony zaś, to przecież tylko szkice, a te ze swej natury są pośpieszne, starają się uchwycić kilkoma kreskami jakieś zauważone kątem oka piękno, by potem w zaciszu pracowni dopracować szczegóły. Jedno jest pewne, że po lekturze książki Majerskiego ma się ochotę usiąść i samemu przebrnąć przez omówione lub zasygnalizowane tomiki, by samodzielnie odkryć wszystkie detale i smaczki.

 

Paweł Majerski: Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie. Szkice o dwudziestowiecznej kulturze literackiej regionów. Katowice 2016, ss. 230, okł. twarda.

autor: Katarzyna Kuroczka

Pozostałe wpisy

Biblioteka "Guliwer" (2016-12-30 / Małgorzata Wójcik-Dudek)
W gościnie u człowieka (2016-12-30 / Ryszard Bednarczyk)
Czucie, wiara i szkiełko – o kondycji współczesnej (2016-11-28 / Ewa Wylężek)
Niobe. Śląska krzywda wykrzyczana (2016-11-12 / Grzegorz Sztoler)
Szeptem (2016-11-12 / Marek Rapnicki)
Naprawdę ważne zdjęcia (2016-11-06 / Paweł Lekszycki)
O geniuszu miejsca w śląskiej literaturze (2016-11-06 / Ryszard Bednarczyk)
Niewykorzystany demon przypadku (2016-10-27 / Katarzyna Kuroczka )
Jedynie skóra pachnie poezją (2016-10-27 / Ryszard Bednarczyk)
Wredny łobrozek, czyli egzystencjalny bigos (2016-10-18 / Katarzyna Kuroczka )
Grudzień Genowefy (2016-09-29 / Ewa Olejarz)
Wszystko się kręci wokół patyczka (2016-08-30 / Ryszard Bednarczyk)
Samotna walka Szczepańskiego (2016-08-29 / Katarzyna Kuroczka )
Mała zagłada (2016-08-03 / Ewa Wylężek)
Kręgi na wodzie (2016-07-28 / Irmina Kosmala)
Gorzkie studium psychologiczne i socjologiczne (2016-07-28 / Katarzyna Kuroczka)
To byli nasi dziadkowie (2016-07-27 / Grzegorz Sztoler)
U źródeł wrażliwości (2016-07-09 / Miłosz Piotrowiak)
Przypadek Pawła G. (2016-07-03 / Monika Witczak)
Wypisz, wymaluj – „Podsłuchy i podglądy” Jerzego J (2016-07-03 / Ewa Wylężek)
„To tylko poezja” (2016-06-12 / Katarzyna Niesporek)
Portret wielokrotny (2016-05-17 / Maria Dębicz)
Uważne czytanie (2016-05-10 / Ewa Bartos)
Być u siebie, to być sobą (2016-05-06 / Katarzyna Kuroczka (Bereta))
Uśmierceni przez Twardocha (2016-03-28 / Katarzyna Bereta)
Krzyk i cisza (2016-03-11 / Katarzyna Niesporek)
Kto straszy w prozie Guzego (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Detektyw po przejściach (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Traktat o grze w świat (2016-02-20 / Katarzyna Bereta)
"Duchy wojny" po raz piąty (2016-02-16 / Jacek Lyszczyna)
Koronkowa książeczka (2016-02-16 / Bogdan Widera)
'biernik Bogdana Prejsa (2016-02-15 / Roma Jegor)
Lament nad śmiercią hiszpańskiego toreadora (2016-02-15 / Jacek Lyszczyna)
O kulturowym przymusie (2016-02-09 / Katarzyna Bereta)
Szaleństwo i metoda (2016-02-09 / Ewa Wylężek)
Doświadczając bliskości (2015-12-18 / Katarzyna Niesporek)
Doświadczając pewności (2015-11-18 / Katarzyna Niesporek)
Teatr w sieci (2015-10-31 / Maria Sztuka)
Pamięć i wyobraźnia (2015-09-27 / Katarzyna Niesporek)
O poszukiwaniu siebie (2015-09-27 / Katarzyna Bereta)
Wszystkie beboki Stalinogrodu (2015-08-08 / Katarzyna Bereta)
Edessy (2015-07-28 / Katarzyna Niesporek)
Erotyczne przygody pewnego świra (2015-07-24 / Ryszard Bednarczyk)
Trzej neurotycy i pies (2015-07-16 / Ryszard Bednarczyk)
O cierpieniu i wierze w sześciu językach (2015-07-02 / Ryszard Bednarczyk)
Z duszą na uwięzi (2015-06-15 / Ryszard Bednarczyk)
Czas jak zamarznięta rzeka (2015-05-13 / Ryszard Bednarczyk)
Wiersze i obrazy (2015-01-17 / Katarzyna Niesporek)
Zbiór minitraktatów i testament gorzkich prawd (2015-01-04 / Katarzyna Bereta)
O "Drugim końcu wszystkiego" Brzoski (2014-11-10 / Ewa Wylężek)
Czy mężczyźnie przystoi płakać? (2014-10-27 / Ewa Wylężek)
Jan Dobry nauczycielem Opolan (2014-10-08 / Justyna Kubik)
Przez wielką wodę. O narracji traumy (2014-09-21 / Ewa Wylężek)
O "Dialogach śląskich" Górdziałka (2014-08-25 / Marek Mikołajec)
Z kroniki rodzinnej – Dom trzech pokoleń (2014-08-19 / Ewa Wylężek)
Światło ze Śląska (2014-08-16 / Ewa Wylężek)