Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach
G ó r n o ś l ą s k i e   T o w a r z y s t w o   L i t e r a c k i e   w   Katowicach

Krytyka literacka



Niobe. Śląska krzywda wykrzyczana

Jak Niobe... - opowieść górnośląska, A. Lysko

Jak Niobe… − opowieść górnośląska śląskiego pisarza Alojzego Lyski z Bojszów stanowić powinna obowiązkową lekturę na lekcjach historii Górnego Śląska (o ile takich doczekamy), bo jest napisana przystępnie, a jednocześnie porywająco, sercem – i na dodatek w języku śląskim (gwarze). Lyskowa śląszczyzna je rychtyk szumno. On wprowadził ją na literackie salony. Pierwsza nagroda w V Ogólnopolskim Konkursie Dziennikarskim im. Krystyny Bochenek, przyznana jednomyślnie i wyjątkowo nie za tekst napisany w języku polskim, a regionalnym, śląskim, potwierdza tylko wysoki kunszt pióra autora.

Książka Jak Niobe… jest kolejnym dowodem na to, że pogardzaną niegdyś śląszczyzną można przekazać nie tylko prawdy proste – by nie rzec przyziemne, ale i te bardziej złożone – życiowe. Język śląski już dawno dorósł do opowiadania dramatów, a nie tylko biesiadnych wiców. Jak Niobe… to udowadnia. A teraz będzie mogła poruszać serca Czytelników, tak samo jak poruszyła jurorów konkursu. W kuluarach mówi się nawet o wystawieniu tej Alojzowej opowieści na scenie. Przymiarki trwają…

Niewątpliwym walorem tej publikacji jest język – barwny, soczysty i swojski, którym opowiada się losy Hanki spod Pszczyny, młodej dziewczyny, która trafia do bogatej ciotki w Katowicach „na służba przy hutach”. Wydaje się Hance, że chyciła Ponbóczka za nogi, bo niczego jej nie brakuje, a miejskie życie ma swe uroki. Nie będzie jednak tak zawsze. Wszak Niobe jest synonimem matki rozpaczającej po stracie ukochanych dzieci. Dodajmy – śląska Niobe – i już wiemy, jaki los czeka Hankę. Pierwsza wojna, świeżo poznany mąż, Michał, trafia na front i ginie. Hanka zostaje wdową z bajtlem, Wilusiem. Potem powstania, plebiscyt – Hanka stara się trzymać od wszystkiego z daleka, ale „na Śląsku polityka włazi nawet do łóżka”. Wyrzucają więc Hankę z familoka i z roboty, bo głosowała za Polską…

Hanka wydaje się za grubiorza Augusta, mieszko w Gieschenwaldzie w chałpce z ogródkiem, mają kilku synków. Przedwojnie – „hurma ludzi z Polski zwaliło sie na Śląsk. Gibko wyżgali Niymców, nos tyż na bok, a sami pochytali nojlepsze stołki i zaczli sie panoszyć. Straśnie nos bolało, jak zaczli nami potrącać i pouczać, jak momy godać, jak sie oblykać, jak żyć” – skarży się nasza Ślązaczka. Ale to jedynie preludium do tego, co jeszcze ją czeka. Na co ją los szykuje – druga wojna, komuniści… Tej śląskiej krzywdy sporo się nazbierało i skupiło na Hance. Opowiada o niej, ale na spokojnie, z dystansem, bez zbędnej (kobiecej) egzaltacji. Wie, że musi sobie z tym wszystkim poradzić. Że musi przeżyć. I tu ujawnia się ten niezwykły śląski instynkt przetrwania, dzięki któremu jeszcze jesteśmy na tej ziemi, mimo tylu wojen, kataklizmów, władz, które nas niszczyły i nie szanowały. I dalej poniewierają…

Lysko jest śląskim trubadurem, głosem sponiewieranych. Jego ...opowieść górnośląska mówi o śląskiej krzywdzie. Została ona wykrzyczana, wyrażona, wyartykułowana literacko i artystycznie (m.in. dzięki znakomitym ilustracjom Romana Nygi z Bierunia, które dopełniają tragizm życiowych losów Hanki). Nie bez powodu Autor pragnął, by nowe Muzeum Śląskie zorganizowało wystawę poświęconą dziejom Górnego Śląska właśnie z perspektywy Śląskiej Matki (Mater Dolorosa Silesiensis), sponiewieranej, ale trwającej na swojej ziemi. Przy swoich i dla swoich. Bo jak mówi Hanka: „To niy jest przeklynto ziymia – to jest ziymia świynto!”.

 

Alojzy Lysko: Jak Niobe… − opowieść górnośląska. Il. Roman Nyga. Katowice 2016, ss. 60.

autor: Grzegorz Sztoler

Pozostałe wpisy

Biblioteka "Guliwer" (2016-12-30 / Małgorzata Wójcik-Dudek)
W gościnie u człowieka (2016-12-30 / Ryszard Bednarczyk)
Czucie, wiara i szkiełko – o kondycji współczesnej (2016-11-28 / Ewa Wylężek)
Z kulturą po literackich ścieżkach (2016-11-24 / Katarzyna Kuroczka)
Szeptem (2016-11-12 / Marek Rapnicki)
Naprawdę ważne zdjęcia (2016-11-06 / Paweł Lekszycki)
O geniuszu miejsca w śląskiej literaturze (2016-11-06 / Ryszard Bednarczyk)
Niewykorzystany demon przypadku (2016-10-27 / Katarzyna Kuroczka )
Jedynie skóra pachnie poezją (2016-10-27 / Ryszard Bednarczyk)
Wredny łobrozek, czyli egzystencjalny bigos (2016-10-18 / Katarzyna Kuroczka )
Grudzień Genowefy (2016-09-29 / Ewa Olejarz)
Wszystko się kręci wokół patyczka (2016-08-30 / Ryszard Bednarczyk)
Samotna walka Szczepańskiego (2016-08-29 / Katarzyna Kuroczka )
Mała zagłada (2016-08-03 / Ewa Wylężek)
Kręgi na wodzie (2016-07-28 / Irmina Kosmala)
Gorzkie studium psychologiczne i socjologiczne (2016-07-28 / Katarzyna Kuroczka)
To byli nasi dziadkowie (2016-07-27 / Grzegorz Sztoler)
U źródeł wrażliwości (2016-07-09 / Miłosz Piotrowiak)
Przypadek Pawła G. (2016-07-03 / Monika Witczak)
Wypisz, wymaluj – „Podsłuchy i podglądy” Jerzego J (2016-07-03 / Ewa Wylężek)
„To tylko poezja” (2016-06-12 / Katarzyna Niesporek)
Portret wielokrotny (2016-05-17 / Maria Dębicz)
Uważne czytanie (2016-05-10 / Ewa Bartos)
Być u siebie, to być sobą (2016-05-06 / Katarzyna Kuroczka (Bereta))
Uśmierceni przez Twardocha (2016-03-28 / Katarzyna Bereta)
Krzyk i cisza (2016-03-11 / Katarzyna Niesporek)
Kto straszy w prozie Guzego (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Detektyw po przejściach (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Traktat o grze w świat (2016-02-20 / Katarzyna Bereta)
"Duchy wojny" po raz piąty (2016-02-16 / Jacek Lyszczyna)
Koronkowa książeczka (2016-02-16 / Bogdan Widera)
'biernik Bogdana Prejsa (2016-02-15 / Roma Jegor)
Lament nad śmiercią hiszpańskiego toreadora (2016-02-15 / Jacek Lyszczyna)
O kulturowym przymusie (2016-02-09 / Katarzyna Bereta)
Szaleństwo i metoda (2016-02-09 / Ewa Wylężek)
Doświadczając bliskości (2015-12-18 / Katarzyna Niesporek)
Doświadczając pewności (2015-11-18 / Katarzyna Niesporek)
Teatr w sieci (2015-10-31 / Maria Sztuka)
Pamięć i wyobraźnia (2015-09-27 / Katarzyna Niesporek)
O poszukiwaniu siebie (2015-09-27 / Katarzyna Bereta)
Wszystkie beboki Stalinogrodu (2015-08-08 / Katarzyna Bereta)
Edessy (2015-07-28 / Katarzyna Niesporek)
Erotyczne przygody pewnego świra (2015-07-24 / Ryszard Bednarczyk)
Trzej neurotycy i pies (2015-07-16 / Ryszard Bednarczyk)
O cierpieniu i wierze w sześciu językach (2015-07-02 / Ryszard Bednarczyk)
Z duszą na uwięzi (2015-06-15 / Ryszard Bednarczyk)
Czas jak zamarznięta rzeka (2015-05-13 / Ryszard Bednarczyk)
Wiersze i obrazy (2015-01-17 / Katarzyna Niesporek)
Zbiór minitraktatów i testament gorzkich prawd (2015-01-04 / Katarzyna Bereta)
O "Drugim końcu wszystkiego" Brzoski (2014-11-10 / Ewa Wylężek)
Czy mężczyźnie przystoi płakać? (2014-10-27 / Ewa Wylężek)
Jan Dobry nauczycielem Opolan (2014-10-08 / Justyna Kubik)
Przez wielką wodę. O narracji traumy (2014-09-21 / Ewa Wylężek)
O "Dialogach śląskich" Górdziałka (2014-08-25 / Marek Mikołajec)
Z kroniki rodzinnej – Dom trzech pokoleń (2014-08-19 / Ewa Wylężek)
Światło ze Śląska (2014-08-16 / Ewa Wylężek)