niedziela / 22 października 2017 Gtl Członkowie Miesięcznik "Śląsk" Partnerzy Kontakt
Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach
G ó r n o ś l ą s k i e   T o w a r z y s t w o   L i t e r a c k i e   w   Katowicach

Krytyka literacka



O geniuszu miejsca w śląskiej literaturze

Jarosław Petrowicz, Związek z miejscem

Opublikowana w Wieluniu w 2015 roku praca doktorska Jarosława Petrowicza (ur. 1972) pt. Związek z miejscem. Śląsk historyczny w prozie, eseistyce i reportażu polskim po 1989 roku jest przykładem podejścia bez obciążeń, cechujących literaturoznawców starszej generacji, do tworzonej na Śląsku w okresie ustrojowej transformacji prozy i eseistyki. Wspomnianym w tytule Śląskiem historycznym dla Petrowicza jest nadal Dolny Śląsk, gdzie miejsce dawnych mieszkańców prawie w całości zajęła ludność napływowa, oraz obszar Górnego Śląska, Opolszczyzny i Śląska Cieszyńskiego ze sporą ilością autochtonów. To trafny wybór terytorialny, bowiem nawet autorzy napływowi zajmują się w swojej twórczości śląskim genius loci.

Za najistotniejszy nurt literacki zrodzony ćwierć wieku temu autor obrał literaturę poświęconą małym ojczyznom historycznego Śląska. Opierając się na refleksjach światowych autorytetów, uzasadnił, jak ważną rolę odgrywa w śląskiej twórczości miejsce. „Doświadczyć miejsca, to znaczy doświadczyć jego materialnej postaci, ale także rozpoznać jego naturę duchową, religijną, metafizyczną. Dzieła sztuki mogą nadawać miejscu niepowtarzalne treści... Literatura wzbogaca duchowe znaczenie miejsca. Miejsce rozumiem zatem jako dziedzinę żywego przeżywania i bezpośredniego doświadczenia. Związek z miejscem jako fenomen psychospołeczny wyraża się poszukiwaniem elementarnych znaczeń i źródłowych doświadczeń” – przekonuje Petrowicz. Nie popada jednak w sztampową analizę zjawisk. Wprowadzony przez niego podział na różne perspektywy – począwszy od psychologicznej, poprzez historyczną, socjologiczną, aż po geograficzną, urbanistyczną czy filologiczną i ekonomiczną – przydaje odkrywczości jego pracy.

Nie wszystkie perspektywy mają tę samą wagę. Większe wrażenie pozostawiają po lekturze interpretacje dzieł prozatorskich czy publicystycznych pisarzy wielkiej rangi. Dzięki analizie sposobów ukazania demonów i mieszkańców Wisły, rodzinnej miejscowości Jerzego Pilcha, czy towarzyszących temu refleksji zawartych w pisarstwie i felietonistyce autora Pod Mocnym Aniołem, zyskuje na znaczeniu perspektywa psychologiczna. Celne uwagi badacza na temat zamieszkujących krainę dzieciństwa Pilcha, szalenie spirytystycznych, literackich postaci z jego powieści, opowiadań i felietonów pozwalają znaleźć klucz do zrozumienia osobistej, wiślańskiej mitologii prozaika.

Nie mniej istotne w objaśnieniu perspektywy historycznej jest sięgnięcie po prozę Kazimierza Kutza. Jego zmagania w opisywaniu przeklętych losów Górnoślązaków i docierania do sedna ich odmienności, zawieszenia pomiędzy polskością i niemieckością, przedstawione w Piątej stronie świata doskonale wpasowują się w tok rozumowania Petrowicza. Podobnie jak proza Henryka Wańka, wspomagana dokonaniami pisarskimi Olgi Tokarczuk i Joanny Bator czy eseistycznymi Andrzeja Zawady. Związani z Dolnym Śląskiem autorzy bardziej przydatni są zwłaszcza w pojmowaniu historycznych wydarzeń będących pokłosiem II wojny światowej – wypędzeń, narodowościowych weryfikacji czy powodzi. Dla górnośląskich twórców ważniejsze są powstania śląskie, kwestia folkslisty i deportacji górników.

W literackich rozważaniach – głównie twórców urodzonych w latach 50. i 60. XX wieku – Petrowicz dostrzega przełomowe i generacyjne sedno. Pisze o odrębności pokolenia, „które chciało uniezależnić się od dziedziczenia traumy wojennej swoich rodziców i wierzyło w wielokulturową, harmonijną przeszłość, w możliwość wzniesienia się ponad to, co dzieliło narody”. Autor wyraża wiarę właśnie w takie oblicze literatury, mając równocześnie nadzieję, że owo myślenie nie zostanie uznane za złudzenie, ale pomoże podjąć pisarzom w prozie i eseistyce w sposób bardziej pełny nośne tematy „szabrowników, band, rozpasania czerwonoarmistów, UB i MO”. Przy okazji poszukiwań socjologicznych tropów literaturoznawca trafnie zauważa, iż autorzy z zalanego przez ludność napływową Dolnego Śląska, wychowywani w PRL-u według propagandowego schematu piastowskich ziem odzyskanych, po 1989 roku zaakceptowali niemiecką przeszłość tej ziemi, dopatrując się w lokalności szansy na przymierze wywodzących się z różnych stron mieszkańców. Pomimo istnienia lwowskiej mitologii, tak widocznej chociażby w kryminalnych powieściach Marka Krajewskiego, Wrocław jawi się w tej prozie jako miasto bez konfliktów. Przeciwieństwem jest literatura tworzona na zamieszkałym przez autochtonów i repatriantów Górnym Śląsku, na kartach której rozkwitł etniczny separatyzm, eksponujący poczucie krzywdy oraz wyobcowanie przesiedleńców ze Lwowa. Motyw kresowego dwójmyślenia szczególnie jest widoczny w książce Adama Zagajewskiego Dwa miasta, zaś mistyczne poszukiwanie kamienia filozoficznego śląskości wśród poróżnionych Niemców i Polaków uwypuklone w prozie Wańka czy reportażowej książce Małgorzaty Szejnert Czarny ogród.

Skupienie się na motywach terytorialnych śląskiej literatury i eseistyki doprowadziło autora Związku z miejscem do przytaczania geograficznych cech regionu. Istotną rolę odegrały w tych przemyśleniach sposoby ukazywania w twórczości miejsc i miast. Pierwsze skrzypce w tworzeniu i przetwarzaniu miejskiej mitologii gra Wrocław. Bierze się to ze znaczenia historycznego, kulturowego i urbanistycznego miasta oraz rangi i ilości prozaików czy publicystów, którzy zechcieli wrocławskiemu geniuszowi miejsca poświęcić uwagę w pisarstwie. A pod piórem Krajewskiego, Tokarczuk, Zawady i Michała Witkowskiego metropolia jawi się także jako obszar występków i przysłowiowy gejowski rynsztok. Dzięki prozie Bator miejsce osobne zyskał także Wałbrzych, zaś Karkonosze, Ślęza, Nowa Ruda, Świdnica, Zgorzelec zawdzięczają wybicie się na miejscowości godne literackiego mitu Karolowi Maliszewskiemu czy Wańkowi. Wisła zajęła ważne miejsce w miejskiej topografii na Śląsku Cieszyńskim dzięki prozie Pilcha. Natomiast na Górnym Śląsku twórczość wybitnych pisarzy i poetów Juliana Kornhausera oraz Zagajewskiego wykreowała Gliwice na czołową lokatę w konurbacji, przed Katowicami opiewanymi przez Jacka Durskiego czy Aleksandra Nawareckiego.

Petrowicz dostrzega również oddziaływanie etnograficzne na śląską literaturę czasów transformacji. Domy, rzeczy, fotografie, nawet kuchnie, odcisnęły na pisarzach piętno na równi z legendami i podaniami. W uwagach filologicznych nie pomija wpływu nazw topograficznych i własnych czy też gwary oraz języków obcych. Co ciekawe, uznaje za doniosłe także ekonomiczne aspekty i sposoby wykorzystywania literackich wątków do budowania turystycznej atrakcyjności Wrocławia, np. poprzez tworzenie szlaków wędrówek śladami Eberharda Mocka, fikcyjnego bohatera kryminałów Krajewskiego. Taka różnorodność badawczych dociekań Petrowicza z pewnością podnosi wartość naukową jego książki.

 

Jarosław Petrowicz: Związek z miejscem. Śląsk historyczny w prozie, eseistyce i reportażu polskim po 1989 roku, Wieluń 2015, s. 350.

autor: Ryszard Bednarczyk

Pozostałe wpisy

Biblioteka "Guliwer" (2016-12-30 / Małgorzata Wójcik-Dudek)
W gościnie u człowieka (2016-12-30 / Ryszard Bednarczyk)
Czucie, wiara i szkiełko – o kondycji współczesnej (2016-11-28 / Ewa Wylężek)
Z kulturą po literackich ścieżkach (2016-11-24 / Katarzyna Kuroczka)
Niobe. Śląska krzywda wykrzyczana (2016-11-12 / Grzegorz Sztoler)
Szeptem (2016-11-12 / Marek Rapnicki)
Naprawdę ważne zdjęcia (2016-11-06 / Paweł Lekszycki)
Niewykorzystany demon przypadku (2016-10-27 / Katarzyna Kuroczka )
Jedynie skóra pachnie poezją (2016-10-27 / Ryszard Bednarczyk)
Wredny łobrozek, czyli egzystencjalny bigos (2016-10-18 / Katarzyna Kuroczka )
Grudzień Genowefy (2016-09-29 / Ewa Olejarz)
Wszystko się kręci wokół patyczka (2016-08-30 / Ryszard Bednarczyk)
Samotna walka Szczepańskiego (2016-08-29 / Katarzyna Kuroczka )
Mała zagłada (2016-08-03 / Ewa Wylężek)
Kręgi na wodzie (2016-07-28 / Irmina Kosmala)
Gorzkie studium psychologiczne i socjologiczne (2016-07-28 / Katarzyna Kuroczka)
To byli nasi dziadkowie (2016-07-27 / Grzegorz Sztoler)
U źródeł wrażliwości (2016-07-09 / Miłosz Piotrowiak)
Przypadek Pawła G. (2016-07-03 / Monika Witczak)
Wypisz, wymaluj – „Podsłuchy i podglądy” Jerzego J (2016-07-03 / Ewa Wylężek)
„To tylko poezja” (2016-06-12 / Katarzyna Niesporek)
Portret wielokrotny (2016-05-17 / Maria Dębicz)
Uważne czytanie (2016-05-10 / Ewa Bartos)
Być u siebie, to być sobą (2016-05-06 / Katarzyna Kuroczka (Bereta))
Uśmierceni przez Twardocha (2016-03-28 / Katarzyna Bereta)
Krzyk i cisza (2016-03-11 / Katarzyna Niesporek)
Kto straszy w prozie Guzego (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Detektyw po przejściach (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Traktat o grze w świat (2016-02-20 / Katarzyna Bereta)
"Duchy wojny" po raz piąty (2016-02-16 / Jacek Lyszczyna)
Koronkowa książeczka (2016-02-16 / Bogdan Widera)
'biernik Bogdana Prejsa (2016-02-15 / Roma Jegor)
Lament nad śmiercią hiszpańskiego toreadora (2016-02-15 / Jacek Lyszczyna)
O kulturowym przymusie (2016-02-09 / Katarzyna Bereta)
Szaleństwo i metoda (2016-02-09 / Ewa Wylężek)
Doświadczając bliskości (2015-12-18 / Katarzyna Niesporek)
Doświadczając pewności (2015-11-18 / Katarzyna Niesporek)
Teatr w sieci (2015-10-31 / Maria Sztuka)
Pamięć i wyobraźnia (2015-09-27 / Katarzyna Niesporek)
O poszukiwaniu siebie (2015-09-27 / Katarzyna Bereta)
Wszystkie beboki Stalinogrodu (2015-08-08 / Katarzyna Bereta)
Edessy (2015-07-28 / Katarzyna Niesporek)
Erotyczne przygody pewnego świra (2015-07-24 / Ryszard Bednarczyk)
Trzej neurotycy i pies (2015-07-16 / Ryszard Bednarczyk)
O cierpieniu i wierze w sześciu językach (2015-07-02 / Ryszard Bednarczyk)
Z duszą na uwięzi (2015-06-15 / Ryszard Bednarczyk)
Czas jak zamarznięta rzeka (2015-05-13 / Ryszard Bednarczyk)
Wiersze i obrazy (2015-01-17 / Katarzyna Niesporek)
Zbiór minitraktatów i testament gorzkich prawd (2015-01-04 / Katarzyna Bereta)
O "Drugim końcu wszystkiego" Brzoski (2014-11-10 / Ewa Wylężek)
Czy mężczyźnie przystoi płakać? (2014-10-27 / Ewa Wylężek)
Jan Dobry nauczycielem Opolan (2014-10-08 / Justyna Kubik)
Przez wielką wodę. O narracji traumy (2014-09-21 / Ewa Wylężek)
O "Dialogach śląskich" Górdziałka (2014-08-25 / Marek Mikołajec)
Z kroniki rodzinnej – Dom trzech pokoleń (2014-08-19 / Ewa Wylężek)
Światło ze Śląska (2014-08-16 / Ewa Wylężek)