niedziela / 22 października 2017 Gtl Członkowie Miesięcznik "Śląsk" Partnerzy Kontakt
Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach
G ó r n o ś l ą s k i e   T o w a r z y s t w o   L i t e r a c k i e   w   Katowicach

Krytyka literacka



Mała zagłada

Anna Janko, Mała zagłada

Punktem wyjścia książki są wydarzenia z 1 czerwca 1943 roku, które miały miejsce we wsi Sochy na Zamojszczyźnie. Wtedy to Niemcy w odwecie za udzieloną partyzantom pomoc dokonali pacyfikacji miejscowości: zamordowali niemal wszystkich mieszkańców i spalili zabudowania: „Zostało niebo i ziemia, więcej nic”. Mimo, iż Sochy zostały zrównane z ziemią w ciągu zaledwie kilku godzin, to nieliczni ocalali, wśród nich kilkoro dzieci, zmagały się z reperkusjami tych wydarzeń całe życie. Wśród tych najmłodszych ocalałych znajdowała się dziewięcioletnia Renia – Teresa  Ferens, matka autorki. Anna Janko prowadzi w książce rozmowę ze swoją mamą, która całe dorosłe życie walczyła ze wspomnieniami tragicznych chwil. Janko, której wojna nie dotknęła bezpośrednio, doświadcza jej okrucieństw w inny sposób – musi szybko wydorośleć, by dać oparcie swojej płaczącej i nieśpiącej po nocach matce. Widać pewne paralele: dzieciństwo obu kobiet trwało krótko i obie widziały, jak z ich rodziców uchodzi życie.

Tytuł książki jest nieco przewrotny – „mała”, bo dotycząca dziecka? Wszak dla dzieci wszystko, co się wydarza, jest ostateczne i doświadczane całym ciałem i umysłem, rzeź jest więc totalna i pochłaniająca bez reszty. Świat przedstawiony to zatem świat rzeczy pierwszych i niewinnych, dziecięcych, ale i ostatnich, krańcowych. Okazuje się, że traumę, podobnie jak kolor oczu, można odziedziczyć i mimo, iż Janko pisze z pozycji drugiego pokolenia ofiar, jej ból jest równie prawdziwy. Dystans mierzony w latach pozwala jej na podjęcie próby rekoncyliacji z przeszłością lub przynajmniej oswojenia się z wydarzeniami sprzed ponad pół wieku.

Jedną z form (auto)terapii jest pisanie. Janko twierdzi:  „wszystko co nas dotyka musi mieć imię”. Być może to, co zostaje nazwane, łatwiej oswoić. Mówi więc wprost o złych Niemcach, pamiętając wciąż o kilku dobrych, którzy pozwolili zbiec śmierci. Kwestia pamięci i tożsamości jest równie, o ile nie bardziej, istotna po stronie ofiar. To, kto i jak zginął, kto przeżył i cierpiał głód, musi zostać opisane i zapamiętane. Pisanie może w ten sposób uleczyć lub ulżyć w bólu, wymaga jednak drugiej strony – czytelnika.  Czytanie również posiada wartość terapeutyczną, daje pewność, że dom pamięci nie spłonie, a niemożliwość wymazania ze wspomnień pożogi da początek upamiętnieniu każdego mieszkańca każdej zrównanej z ziemią wioski.

Mała Renia była świadkiem śmierci swoich rodziców, jest znaną z imienia i nazwiska ofiarą nazistów. Jednocześnie jest każdym dzieckiem, które doświadczyło wojny, każdą anonimową jednostką, która zginęła w konflikcie zbrojnym. Fakt, że książka dotyczy prywatnej historii i konkretnej wsi, nie wyklucza uniwersalnych wniosków i refleksji. Pytanie o pochodzenia zła pozostaje bowiem wciąż bez odpowiedzi.

 

Anna Janko: Mała zagłada. Kraków 2015, ss. 264.

autor: Ewa Wylężek

Pozostałe wpisy

Biblioteka "Guliwer" (2016-12-30 / Małgorzata Wójcik-Dudek)
W gościnie u człowieka (2016-12-30 / Ryszard Bednarczyk)
Czucie, wiara i szkiełko – o kondycji współczesnej (2016-11-28 / Ewa Wylężek)
Z kulturą po literackich ścieżkach (2016-11-24 / Katarzyna Kuroczka)
Niobe. Śląska krzywda wykrzyczana (2016-11-12 / Grzegorz Sztoler)
Szeptem (2016-11-12 / Marek Rapnicki)
Naprawdę ważne zdjęcia (2016-11-06 / Paweł Lekszycki)
O geniuszu miejsca w śląskiej literaturze (2016-11-06 / Ryszard Bednarczyk)
Niewykorzystany demon przypadku (2016-10-27 / Katarzyna Kuroczka )
Jedynie skóra pachnie poezją (2016-10-27 / Ryszard Bednarczyk)
Wredny łobrozek, czyli egzystencjalny bigos (2016-10-18 / Katarzyna Kuroczka )
Grudzień Genowefy (2016-09-29 / Ewa Olejarz)
Wszystko się kręci wokół patyczka (2016-08-30 / Ryszard Bednarczyk)
Samotna walka Szczepańskiego (2016-08-29 / Katarzyna Kuroczka )
Kręgi na wodzie (2016-07-28 / Irmina Kosmala)
Gorzkie studium psychologiczne i socjologiczne (2016-07-28 / Katarzyna Kuroczka)
To byli nasi dziadkowie (2016-07-27 / Grzegorz Sztoler)
U źródeł wrażliwości (2016-07-09 / Miłosz Piotrowiak)
Przypadek Pawła G. (2016-07-03 / Monika Witczak)
Wypisz, wymaluj – „Podsłuchy i podglądy” Jerzego J (2016-07-03 / Ewa Wylężek)
„To tylko poezja” (2016-06-12 / Katarzyna Niesporek)
Portret wielokrotny (2016-05-17 / Maria Dębicz)
Uważne czytanie (2016-05-10 / Ewa Bartos)
Być u siebie, to być sobą (2016-05-06 / Katarzyna Kuroczka (Bereta))
Uśmierceni przez Twardocha (2016-03-28 / Katarzyna Bereta)
Krzyk i cisza (2016-03-11 / Katarzyna Niesporek)
Kto straszy w prozie Guzego (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Detektyw po przejściach (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Traktat o grze w świat (2016-02-20 / Katarzyna Bereta)
"Duchy wojny" po raz piąty (2016-02-16 / Jacek Lyszczyna)
Koronkowa książeczka (2016-02-16 / Bogdan Widera)
'biernik Bogdana Prejsa (2016-02-15 / Roma Jegor)
Lament nad śmiercią hiszpańskiego toreadora (2016-02-15 / Jacek Lyszczyna)
O kulturowym przymusie (2016-02-09 / Katarzyna Bereta)
Szaleństwo i metoda (2016-02-09 / Ewa Wylężek)
Doświadczając bliskości (2015-12-18 / Katarzyna Niesporek)
Doświadczając pewności (2015-11-18 / Katarzyna Niesporek)
Teatr w sieci (2015-10-31 / Maria Sztuka)
Pamięć i wyobraźnia (2015-09-27 / Katarzyna Niesporek)
O poszukiwaniu siebie (2015-09-27 / Katarzyna Bereta)
Wszystkie beboki Stalinogrodu (2015-08-08 / Katarzyna Bereta)
Edessy (2015-07-28 / Katarzyna Niesporek)
Erotyczne przygody pewnego świra (2015-07-24 / Ryszard Bednarczyk)
Trzej neurotycy i pies (2015-07-16 / Ryszard Bednarczyk)
O cierpieniu i wierze w sześciu językach (2015-07-02 / Ryszard Bednarczyk)
Z duszą na uwięzi (2015-06-15 / Ryszard Bednarczyk)
Czas jak zamarznięta rzeka (2015-05-13 / Ryszard Bednarczyk)
Wiersze i obrazy (2015-01-17 / Katarzyna Niesporek)
Zbiór minitraktatów i testament gorzkich prawd (2015-01-04 / Katarzyna Bereta)
O "Drugim końcu wszystkiego" Brzoski (2014-11-10 / Ewa Wylężek)
Czy mężczyźnie przystoi płakać? (2014-10-27 / Ewa Wylężek)
Jan Dobry nauczycielem Opolan (2014-10-08 / Justyna Kubik)
Przez wielką wodę. O narracji traumy (2014-09-21 / Ewa Wylężek)
O "Dialogach śląskich" Górdziałka (2014-08-25 / Marek Mikołajec)
Z kroniki rodzinnej – Dom trzech pokoleń (2014-08-19 / Ewa Wylężek)
Światło ze Śląska (2014-08-16 / Ewa Wylężek)