niedziela / 22 października 2017 Gtl Członkowie Miesięcznik "Śląsk" Partnerzy Kontakt
Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach
G ó r n o ś l ą s k i e   T o w a r z y s t w o   L i t e r a c k i e   w   Katowicach

Krytyka literacka



Wypisz, wymaluj – „Podsłuchy i podglądy” Jerzego J

Jerzy Jarniewicz, Podsłuchy i podglądy

Ten wydany w 2015 roku zbiór esejów o relacji słów i obrazów rozpoczyna się dosyć nietypowo – pierwszą część książki pt. Z podsłuchów otwiera bowiem szkic o twórczości Czesława Miłosza. Jest to o tyle niespodziewane, ponieważ Jerzy Jarniewicz to znany anglista, zajmujący się akademicko m. in. poezją irlandzką i amerykańską. Jednak w trakcie czytania wybór eseju otwierającego tom okazuje się słuszny i idealnie wkomponowany w całość zbioru, gdyż to uczucie zaskoczenia nie opuści czytelnika aż do skończenia lektury. Początkowo wybrane prace są badane w kontekście zjawiska ekfrazy, a  punktem wyjścia dla książki jest konfrontacja i korespondencja sztuk. Echo horacjańskiej koncepcji estetycznej ut pictura poesis widoczne jest zwłaszcza w eseju na temat twórczości Tadeusza Różewicza i Francisa Bacona i mimo, iż w pozostałych szkicach zderzenie tych dwóch form wciąż jest obecne, to prezentowane później artykuły oferują czytelnikowi znacznie więcej – reprodukcje obrazów, kadry z filmów i badania komparatystyczne okładek sprawiają, że książka staje się nie tyle tekstem, ale wielopłaszczyznową kostką Rubika, niepodlegającą jednoznacznemu odczytaniu.

Kolejne części tomu (Miasto pierwsze, Spomiędzy, Miasto drugie, Z podglądów i Miasto trzecie) to prawdziwy kalejdoskop zarówno tematów, jak i twórców, których na pierwszy rzut oka łączy niewiele. Wszak, co mogłoby być punktem stycznym J. M. Coetzee’ego i Iwony Chmielewskiej lub Darka Foksa i Leona Battisty? Wspólnym mianownikiem okazuje się metodologiczne podejście i dociekliwość łódzkiego badacza. Można powiedzieć, że Jarniewicz obnaża wybrane utwory słowo po słowie, kropka po kropce. Autor cierpliwie i analitycznie skupia się na deklinacji, częściach mowy i epitetach obecnych np. w wierszu Piotra Sommera. Dekonstrukcja jest wyczerpującą praktyką, lecz to właśnie dzięki takim zabiegom horyzont interpretacyjny dzieł zostaje poszerzony i każe odejść od sztampowych i wtórnych przemyśleń, do których czytelnik miał okazję się przyzwyczaić. Refleksje Jarniewicza trzeba jednak przyjmować z pewną dozą ostrożności. On sam wszak nie wypiera się wątpliwości dotyczących jego własnych analiz, które wcale nie są indukcyjnym wywodem. Nie głosi prawd ex catedra, raczej stawia znaki zapytania. Mimo tego, że autor skupia się najczęściej na detalu, ułamku, szczególe, to proces interpretacji nie zostaje doprowadzony do końca, pozostawiając uczucie niedosytu i otwartego zakończenia. Z jednej strony ten nieskończony proces znaczeniowy pozwala dostrzec całkowicie nowe aspekty dzieł i związki między nimi (np. płaskorzeźbą z Niniwy i wierszem Różewicza lub okładkami książki Justyny Bargielskiej), z drugiej jednak zatracona zostaje więź między tekstem a odbiorcą, przez co dystans między badaną pracą i czytelnikiem zostaje zwiększony. Zanurzenie w tekście może również zostać utrudnione przez różnorodność użytych języków – autor swobodnie przygląda się pracom napisanym w języku angielskim czy niemieckim. Problem kodu i języka zajmuje znaczną część książki Jarniewicza – pochyla się on nad nieprzystawalnością języka do rzeczywistości i, w skali mikro, nad właściwą perspektywą wobec liter. To skupienie się na detalu i przeniesienie akcentu z ogółu dzieła do jego składowych uzmysławia czytelnikowi, jak kruchym narzędziem jest system znaków, którym operujemy. Co więcej, w odautorskiej narracji przeplatają się dwa rejestry – poetycki i naukowy („Napięcie między gramatyczną, powierzchniową absencją podmiotu a jego obecnością implicytną, podskórną, więcej: egzystencjalną to jeden z ciekawszych wymiarów wiersza”), co sprawia, że czytelnik musi zwolnić i skupić się na warstwie leksykalnej, by czerpać z lektury przyjemność. Jest to pozornie niewygórowana cena za możliwość przyjrzenia się literaturze i sztukom wizualnym z nowej perspektywy.

Podróż między przeszłością a teraźniejszością, poezją a pikselami, w którą zabiera nas Jarniewicz, nie jest jednak łatwa, a i tempo poruszania się autora od skojarzenia do skojarzenia, dygresje i przypisy nie ułatwiają czytelnikowi tej intelektualnej wędrówki po (około)literackich obszarach. Nie jest to książka dla czytelnika poszukującego klucza odpowiedzi, gdyż Jarniewicz takowego nie oferuje. Zebrane szkice prezentują analizowane teksty w nowym świetle, przede wszystkim jednak ukazują wirtuozerię słowa i warsztat autora, który od czasu do czasu ujawni nowy kierunek interpretacyjny. Jarniewicz zwinnie i w imponujący sposób porusza się na granicy ekfrazy i przekładu intersemiotycznego, przedstawia własne interpretacje i skojarzenia z twórczością m.in. beatników (Allen Ginsberg), modernistów (Czesław Miłosz i Tadeusz Różewicz) i artystów współczesnych (Zbigniew Libera), nie zatrzymując się jednak, by dokonać dogłębnej refleksji. Książka jest kolekcją impresji autora, które, to trzeba zdecydowanie zaznaczyć, dalekie są od banału – potrafi on łączyć zjawiska w prawdziwie unikatowy sposób i ta defamiliaryzacja poniekąd znanych tekstów kultury może zachwycać.

Ciekawe doświadczenie ma również miejsce po przeczytaniu całości. Dopiero  wówczas bowiem można docenić jej tytuł – incydentalnie zdarza się, by tak dobrze oddawał on charakter woluminu, Jarniewicz jednak kolejny raz udowadnia, iż potrafi jak najwłaściwiej dobierać słowa i brać za nie odpowiedzialność. W książce nic nie jest absolutnie pewne i kategoryczne, przemyślenia są efemeryczne i niepotwierdzone, to czytelnik musi je samodzielnie zweryfikować i spojrzeć (podglądnąć) na teksty przez misternie skonstruowany przez autora wizjer.

 

Jerzy Jarniewicz: Podsłuchy i podglądy. Mikołów 2015, ss. 208.

autor: Ewa Wylężek

Pozostałe wpisy

Biblioteka "Guliwer" (2016-12-30 / Małgorzata Wójcik-Dudek)
W gościnie u człowieka (2016-12-30 / Ryszard Bednarczyk)
Czucie, wiara i szkiełko – o kondycji współczesnej (2016-11-28 / Ewa Wylężek)
Z kulturą po literackich ścieżkach (2016-11-24 / Katarzyna Kuroczka)
Niobe. Śląska krzywda wykrzyczana (2016-11-12 / Grzegorz Sztoler)
Szeptem (2016-11-12 / Marek Rapnicki)
Naprawdę ważne zdjęcia (2016-11-06 / Paweł Lekszycki)
O geniuszu miejsca w śląskiej literaturze (2016-11-06 / Ryszard Bednarczyk)
Niewykorzystany demon przypadku (2016-10-27 / Katarzyna Kuroczka )
Jedynie skóra pachnie poezją (2016-10-27 / Ryszard Bednarczyk)
Wredny łobrozek, czyli egzystencjalny bigos (2016-10-18 / Katarzyna Kuroczka )
Grudzień Genowefy (2016-09-29 / Ewa Olejarz)
Wszystko się kręci wokół patyczka (2016-08-30 / Ryszard Bednarczyk)
Samotna walka Szczepańskiego (2016-08-29 / Katarzyna Kuroczka )
Mała zagłada (2016-08-03 / Ewa Wylężek)
Kręgi na wodzie (2016-07-28 / Irmina Kosmala)
Gorzkie studium psychologiczne i socjologiczne (2016-07-28 / Katarzyna Kuroczka)
To byli nasi dziadkowie (2016-07-27 / Grzegorz Sztoler)
U źródeł wrażliwości (2016-07-09 / Miłosz Piotrowiak)
Przypadek Pawła G. (2016-07-03 / Monika Witczak)
„To tylko poezja” (2016-06-12 / Katarzyna Niesporek)
Portret wielokrotny (2016-05-17 / Maria Dębicz)
Uważne czytanie (2016-05-10 / Ewa Bartos)
Być u siebie, to być sobą (2016-05-06 / Katarzyna Kuroczka (Bereta))
Uśmierceni przez Twardocha (2016-03-28 / Katarzyna Bereta)
Krzyk i cisza (2016-03-11 / Katarzyna Niesporek)
Kto straszy w prozie Guzego (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Detektyw po przejściach (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Traktat o grze w świat (2016-02-20 / Katarzyna Bereta)
"Duchy wojny" po raz piąty (2016-02-16 / Jacek Lyszczyna)
Koronkowa książeczka (2016-02-16 / Bogdan Widera)
'biernik Bogdana Prejsa (2016-02-15 / Roma Jegor)
Lament nad śmiercią hiszpańskiego toreadora (2016-02-15 / Jacek Lyszczyna)
O kulturowym przymusie (2016-02-09 / Katarzyna Bereta)
Szaleństwo i metoda (2016-02-09 / Ewa Wylężek)
Doświadczając bliskości (2015-12-18 / Katarzyna Niesporek)
Doświadczając pewności (2015-11-18 / Katarzyna Niesporek)
Teatr w sieci (2015-10-31 / Maria Sztuka)
Pamięć i wyobraźnia (2015-09-27 / Katarzyna Niesporek)
O poszukiwaniu siebie (2015-09-27 / Katarzyna Bereta)
Wszystkie beboki Stalinogrodu (2015-08-08 / Katarzyna Bereta)
Edessy (2015-07-28 / Katarzyna Niesporek)
Erotyczne przygody pewnego świra (2015-07-24 / Ryszard Bednarczyk)
Trzej neurotycy i pies (2015-07-16 / Ryszard Bednarczyk)
O cierpieniu i wierze w sześciu językach (2015-07-02 / Ryszard Bednarczyk)
Z duszą na uwięzi (2015-06-15 / Ryszard Bednarczyk)
Czas jak zamarznięta rzeka (2015-05-13 / Ryszard Bednarczyk)
Wiersze i obrazy (2015-01-17 / Katarzyna Niesporek)
Zbiór minitraktatów i testament gorzkich prawd (2015-01-04 / Katarzyna Bereta)
O "Drugim końcu wszystkiego" Brzoski (2014-11-10 / Ewa Wylężek)
Czy mężczyźnie przystoi płakać? (2014-10-27 / Ewa Wylężek)
Jan Dobry nauczycielem Opolan (2014-10-08 / Justyna Kubik)
Przez wielką wodę. O narracji traumy (2014-09-21 / Ewa Wylężek)
O "Dialogach śląskich" Górdziałka (2014-08-25 / Marek Mikołajec)
Z kroniki rodzinnej – Dom trzech pokoleń (2014-08-19 / Ewa Wylężek)
Światło ze Śląska (2014-08-16 / Ewa Wylężek)