niedziela / 22 października 2017 Gtl Członkowie Miesięcznik "Śląsk" Partnerzy Kontakt
Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach
G ó r n o ś l ą s k i e   T o w a r z y s t w o   L i t e r a c k i e   w   Katowicach

Krytyka literacka



„To tylko poezja”

Jan Baron, Układ scalony

Układ scalony Jana Barona wyróżnia bezpośredniość. Ujawnia się ona zwłaszcza w wierszach, w których podmiot liryczny ustawia siebie w roli obserwatora rzeczywistości. Pod sprawozdawcze, czasami jedynie opisowe wersy, pozbawione uczuć i emocjonalnego zaangażowania, zostały podłożone zwyczajne, ludzkie dramaty. Ostatecznie: tam gdzie „ja” liryczne chce być najbardziej zdystansowane, tam najpełniej i prawdziwie siebie odsłania.

Przez pojawiające się w tych utworach proste, powszednie scenki przeziera lęk podmiotu. Niepokój wzbudza w nim codzienność, w której życie spotyka się ze śmiercią, szczęście z żałobą, sprawiedliwość z niesprawiedliwością, miłość z nienawiścią, prawda z kłamstwem. Dla poety nie są to pojęcia abstrakcyjne. Przeciwnie: są substancjalne, odnoszą się do rzeczywistości jako bytu. Choć ona rani, „rozwala”, jest w swej istocie niezrozumiała, człowiek musi w niej żyć i się z nią zmagać.

Słowem-kluczem wierszy Układu scalonego jest „ojciec”. Prowadzi ono do prywatnej sfery „ja” lirycznego. Poeta odsłania skomplikowaną relację pomiędzy ojcem a synem: „Szanowny Panie zwany ojcem, proszę / więcej do mnie nie pisać”, przedstawia irytujące natręctwa pierwszego: „prowadził śledztwa w sprawie zaginionych / skarpetek i nożyczek (…) / kręgów po filiżance bez spodka na stole”, jego schematyczność połączoną z zafałszowaną pobożnością: „Życie ojca toczy się w regularnym rytmie. / Odmawianie modlitw: jutrzni po obudzeniu; nieszporów w środku dnia; komplety przed snem. (…) Byłby lepszym księdzem / niż mężem”. Okazuje się, że niechęć do ojca ma tu swoje o wiele głębsze podłoże. Wycofując podmiot w cień, umiejscawiając go „na zewnątrz”, poeta pozwala mówić mu najwięcej i najbardziej otwarcie. W ten sposób mamy szansę sięgnąć do początków bolesnej historii „ja” (porzuconego albo odrzuconego): „Syn bacznie obserwował peron, na którym, / gdy konduktor ogłosi odjazd, migną: biała czapka ojca, plecak, jaskrawa flanelka. / Syn zostanie wśród obcych, złych ludzi”. Ale i ten pokoleniowy konflikt nie będzie trwał wiecznie, zapewne przerwie go śmierć. Wymownie wybrzmiewają tu wersy z utworu Rozwiązanie: „(…) Jeśli / istnieje takie miejsce, punkt, pył w przestrzeni, / ojciec, syn ma pewność, to prosta, / która go z nim połączy”.

Śmierć łączy, ale i rozdziela. Niebywale poruszające w tomiku Barona są – wypowiadane w pierwszej, a nie jak poprzednio w trzeciej osobie – wiersze o chorobie siostry. „Jesteśmy w coraz innym martwym punkcie” – napisze poeta. Jest empatyczny. Swój sprzeciw wobec umierania może jednakże wyrazić tylko w gestach, czynach, w niczym więcej: „Zwykle strzygłem się krótko; / teraz chcę, by ogolono mi głowę, // nie powinienem mieć więcej włosów // niż ty, siostro”.

Prostota i klarowność fraz wierszy Barona przekonują. Poeta niczego w nich nie udaje, bo nie ma też ku temu powodu. „To tylko poezja, która nie ocala autora przed śmiesznością” – napisał. Autor Układu scalonego milczy, kiedy nie chce mówić wprost o swoich bolączkach. Tak się jednak złożyło, że wiersze, które mogłyby równie dobrze być osobno zapisanymi notatkami, tworzą nie tylko tytułowy „układ scalony”, ale także eksponują prawdy, o których na co dzień się nie myśli. I chociaż są oczywiste, często się o nich zapomina.

 

Jan Baron: Układ scalony. Szczecinek 2015, ss. 44.

autor: Katarzyna Niesporek

Pozostałe wpisy

Biblioteka "Guliwer" (2016-12-30 / Małgorzata Wójcik-Dudek)
W gościnie u człowieka (2016-12-30 / Ryszard Bednarczyk)
Czucie, wiara i szkiełko – o kondycji współczesnej (2016-11-28 / Ewa Wylężek)
Z kulturą po literackich ścieżkach (2016-11-24 / Katarzyna Kuroczka)
Niobe. Śląska krzywda wykrzyczana (2016-11-12 / Grzegorz Sztoler)
Szeptem (2016-11-12 / Marek Rapnicki)
Naprawdę ważne zdjęcia (2016-11-06 / Paweł Lekszycki)
O geniuszu miejsca w śląskiej literaturze (2016-11-06 / Ryszard Bednarczyk)
Niewykorzystany demon przypadku (2016-10-27 / Katarzyna Kuroczka )
Jedynie skóra pachnie poezją (2016-10-27 / Ryszard Bednarczyk)
Wredny łobrozek, czyli egzystencjalny bigos (2016-10-18 / Katarzyna Kuroczka )
Grudzień Genowefy (2016-09-29 / Ewa Olejarz)
Wszystko się kręci wokół patyczka (2016-08-30 / Ryszard Bednarczyk)
Samotna walka Szczepańskiego (2016-08-29 / Katarzyna Kuroczka )
Mała zagłada (2016-08-03 / Ewa Wylężek)
Kręgi na wodzie (2016-07-28 / Irmina Kosmala)
Gorzkie studium psychologiczne i socjologiczne (2016-07-28 / Katarzyna Kuroczka)
To byli nasi dziadkowie (2016-07-27 / Grzegorz Sztoler)
U źródeł wrażliwości (2016-07-09 / Miłosz Piotrowiak)
Przypadek Pawła G. (2016-07-03 / Monika Witczak)
Wypisz, wymaluj – „Podsłuchy i podglądy” Jerzego J (2016-07-03 / Ewa Wylężek)
Portret wielokrotny (2016-05-17 / Maria Dębicz)
Uważne czytanie (2016-05-10 / Ewa Bartos)
Być u siebie, to być sobą (2016-05-06 / Katarzyna Kuroczka (Bereta))
Uśmierceni przez Twardocha (2016-03-28 / Katarzyna Bereta)
Krzyk i cisza (2016-03-11 / Katarzyna Niesporek)
Kto straszy w prozie Guzego (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Detektyw po przejściach (2016-03-05 / Ryszard Bednarczyk)
Traktat o grze w świat (2016-02-20 / Katarzyna Bereta)
"Duchy wojny" po raz piąty (2016-02-16 / Jacek Lyszczyna)
Koronkowa książeczka (2016-02-16 / Bogdan Widera)
'biernik Bogdana Prejsa (2016-02-15 / Roma Jegor)
Lament nad śmiercią hiszpańskiego toreadora (2016-02-15 / Jacek Lyszczyna)
O kulturowym przymusie (2016-02-09 / Katarzyna Bereta)
Szaleństwo i metoda (2016-02-09 / Ewa Wylężek)
Doświadczając bliskości (2015-12-18 / Katarzyna Niesporek)
Doświadczając pewności (2015-11-18 / Katarzyna Niesporek)
Teatr w sieci (2015-10-31 / Maria Sztuka)
Pamięć i wyobraźnia (2015-09-27 / Katarzyna Niesporek)
O poszukiwaniu siebie (2015-09-27 / Katarzyna Bereta)
Wszystkie beboki Stalinogrodu (2015-08-08 / Katarzyna Bereta)
Edessy (2015-07-28 / Katarzyna Niesporek)
Erotyczne przygody pewnego świra (2015-07-24 / Ryszard Bednarczyk)
Trzej neurotycy i pies (2015-07-16 / Ryszard Bednarczyk)
O cierpieniu i wierze w sześciu językach (2015-07-02 / Ryszard Bednarczyk)
Z duszą na uwięzi (2015-06-15 / Ryszard Bednarczyk)
Czas jak zamarznięta rzeka (2015-05-13 / Ryszard Bednarczyk)
Wiersze i obrazy (2015-01-17 / Katarzyna Niesporek)
Zbiór minitraktatów i testament gorzkich prawd (2015-01-04 / Katarzyna Bereta)
O "Drugim końcu wszystkiego" Brzoski (2014-11-10 / Ewa Wylężek)
Czy mężczyźnie przystoi płakać? (2014-10-27 / Ewa Wylężek)
Jan Dobry nauczycielem Opolan (2014-10-08 / Justyna Kubik)
Przez wielką wodę. O narracji traumy (2014-09-21 / Ewa Wylężek)
O "Dialogach śląskich" Górdziałka (2014-08-25 / Marek Mikołajec)
Z kroniki rodzinnej – Dom trzech pokoleń (2014-08-19 / Ewa Wylężek)
Światło ze Śląska (2014-08-16 / Ewa Wylężek)